श्री संत संताजी जगनाडे महाराजांची संपूर्ण अभंग गाथा
अभंग क्रमांक १
माझिया जातीचा मज भेटो कोणी ।
आवडिची धनी पुरवावया ।। १ ।।
माझिया जातीचा मजशी मिळेल ।
कळेल तो सर्व समाचार ।। २ ।।
संतु म्हणे येथे पाहिजे जातीचे ।
येर गबाळाचे काम नाही ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांना आपल्या विचारांशी व भावनांशी जुळणाऱ्या व्यक्तीचा सहवास लाभावा, अशी इच्छा आहे. समान विचार, संस्कार आणि आध्यात्मिक वृत्ती असलेला सत्संग जीवनाला योग्य दिशा देतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २
एकादशी दिनी संतु तुका वाणी ।
राऊळा आंगणी उभे होते ।। १ ।।
तेव्हा संतु तेली गेलासे दर्शना ।
पांडुरंग चरणा नमियेले ।। २ ।।
तेथुनी तो आला तुका जेथे होता ।
अलिँगन देता झाला त्याशी ।। ३ ।।
तुका म्हणे संतु पुसतो तुजला ।
सांगतो तुजला संतु म्हणे ।। ४ ।।
भावार्थ: या अभंगात संताजी महाराजांच्या पांडुरंगभक्ती आणि संत तुकाराम महाराजांशी असलेल्या प्रेमळ नात्याचे वर्णन आहे. एकादशीच्या दिवशी पांडुरंगाचे दर्शन घेतल्यानंतर संताजी तुकाराम महाराजांना भेटतात आणि दोघांमध्ये आत्मीयतेचे नाते व्यक्त होते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३
तुजशी ते ब्रह्मज्ञान कांही आहे ।
किंवा भक्तिमाय वसे पोटी ।। १ ।।
काय तुझ्या मागें कोण तुज सांगे ।
काय ते अभंग जाणितले ।। २ ।।
घाणाची घेऊनी बैसलासि बुधा ।
जन्म पाठिमागा का गेला ।। ३ ।।
तुका म्हणे सर्व सांग तु मजला ।
सांगतो तुजला संतु म्हणे ।। ४ ।।
भावार्थ: या अभंगातून तुकाराम महाराज संताजींच्या अंतर्मनातील ब्रह्मज्ञान, भक्ती आणि आध्यात्मिक अनुभूती जाणून घेण्याचा प्रयत्न करतात. संताजी आपल्या साध्या जीवनातून भक्ती, ज्ञान आणि कर्म यांचा सुंदर समन्वय साधण्याचा संदेश देतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४
मजशी ते ब्रह्मज्ञान काही नाही ।
आपुल्या कृपेने होईल सर्वथाही ।। १ ।।
होईल मज आणि माझिया कुळांशी ।
पांडुरंग मुळाशी सर्व आहे ।। २ ।।
संतु म्हणे ब्रह्म ब्रह्मा सर्व जाणे ।
आपुले ते मन सुधारले ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज म्हणतात की, ब्रह्मज्ञान हे केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने नव्हे, तर भगवंताच्या कृपेने प्राप्त होते. पांडुरंगाला जीवनाचा आधार मानून मन शुद्ध व निर्मळ केले, तर खरे ज्ञान आणि भक्तीचा अनुभव प्राप्त होतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५
भक्ती ते माऊली माझे नच पोटी ।
जाणे उठा उठी देवराया ।। १ ।।
भक्ती या भावाची करुनिया लाट ।
आलिंगितो तीस रात्रंदिन ।। २ ।।
संतु म्हणे आपुल्या कृपेचा प्रसाद ।
द्यावा वारंवार मजलागी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज भगवंताच्या भक्तीला माऊलीसमान मानतात आणि भक्तिभावाने सदैव परमेश्वराच्या चरणी राहण्याची इच्छा व्यक्त करतात. भगवंताची कृपा आणि भक्तीचा प्रसाद सतत लाभावा, हीच त्यांची मनोभावे प्रार्थना आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६
मज मागे घाणा सांगे द्वारकेचा राणा ।
मज मागे संसार सांगे रुक्मिणीचा वर ।। १ ।।
मज मागे घेवदेव सांगे रुक्मिणीचा राव ।
मज मागे निद्रा आहार सांगे उमा सारंगधर ।। २ ।।
कीर्तीविणा काही मागे ते राहिना ।
संतु सांगे खुणा तुकयाशी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज आपल्या दैनंदिन संसारातील कामांमध्येही भगवंताचे स्मरण सतत करत असल्याचे सांगतात. घाणा, संसार, व्यवहार, निद्रा व आहार अशा प्रत्येक कृतीत परमेश्वराचे अस्तित्व अनुभवणे, हाच त्यांच्या भक्तीचा मार्ग आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७
ज्याचा नोहे भंग तोची जाणावा अभंग ।
देह आपुला भंगतो माती मिळोनिया जातो ।। १ ।।
त्याचे होईनाच काही अंतरी शोधुनिया पाही ।
प्राण जातो यमापाशी दुःख होते ते मायेशी ।। २ ।।
संतु म्हणे असा अभंग गाइला ।
पुढे चालु केला देहावरी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की, जे नाशरहित आणि शाश्वत आहे तेच खरे ‘अभंग’ आहे; देह मात्र नश्वर असून शेवटी मातीत विलीन होतो. त्यामुळे देहापेक्षा आत्मा, सत्य आणि परमेश्वराच्या चिंतनाला महत्त्व द्यावे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ८
जन्मलो मी कुठे सांगतां नये कांही ।
निरंजन निराकार आधार नव्हता ठाई ।। १ ।।
तेथे मी जन्मलो शोधुनिया पाही ।
जन्मले माझे कुळ आशेच सर्वही ।। २ ।।
असाच हा जन्म पाठी मागा गेला ।
पुन्हा नाही आला कदा काळी ।। ३ ।।
संतु म्हणे वनमाळी ।
चुकवा जन्माची हे पाळी ।। ४ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मानवी जन्म हा क्षणभंगुर असून गेलेला काळ पुन्हा परत येत नाही. त्यामुळे संसाराच्या मोहात न अडकता परमेश्वराचे चिंतन करून जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ९
सगुण हा घाणा घेऊनि बैसलो ।
तेली जन्मा आलो घाणा घ्याया ।। १ ।।
नाही तर तुमची आमची एक जात ।
कमी नाही त्यात आणु रेणु ।। २ ।।
संतु म्हणे जाती दोनच त्या आहे ।
स्त्री आणि पुरुष शोधुनिया पाहे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सर्व माणसे समान आहेत आणि जातिभेदाला कोणतेही स्थान नाही, असा संदेश देतात. मानवसमाजात मूलतः स्त्री आणि पुरुष असे भेद आहेत; जन्माच्या आधारावर श्रेष्ठ-कनिष्ठ ठरवणे योग्य नाही.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १०
आमुचा तो घाणा त्रिगुण तिळाचा ।
नंदी जोडियला मन पवनाचा ।। १ ।।
भक्ती हो भावाची लाट टाकियली ।
शांती शिळा ठेवीली विवेकावरी ।। २ ।।
सुबुद्धीची वढ लावोनी विवेकांस ।
प्रपंच जोखड खांदी घेतीयले ।। ३ ।।
फेरे फिरो दिले जन्मवरी ।
तेल काढियले चैतन्य ते ।। ४ ।।
संतु म्हणे मी हे तेल काढियले ।
म्हणुनी नांव दिले संतु तेली ।। ५ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांनी तेलाच्या घाण्याचे रूपक वापरून मानवी जीवन आणि आध्यात्मिक साधनेचा अर्थ सांगितला आहे. भक्ती, शांती, विवेक आणि सुबुद्धी यांच्या साहाय्याने प्रपंच सांभाळत आत्मचैतन्याचा अनुभव घेणे, हाच त्यांच्या विचारांचा सार आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ११
देह क्षेत्र घाणा ऐका त्याच्या खुणा ।
गुदस्थान जाणा उखळ ते ।। १ ।।
स्वाधिष्ठानावरी मन पुरचक्र ।
विदुं दंत चक्र आनु हात ।। २ ।।
एकवीस मनी खांब जो रोविला ।
सुतार तो भला विश्वकर्मा ।। ३ ।।
मनाशी जुपंले फेरे खाऊ दिले ।
तेल हाता आले सुटे मन ।। ४ ।।
संतु म्हणे माझा घाणा हो देहांत ।
चालवी आपोआप पांडुरंग ।। ५ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांनी मानवी देहाची तुलना तेलाच्या घाण्याशी केली आहे. मन, शरीर आणि जीवनातील कर्म यांचे रूपकातून वर्णन करत, या देहरूपी घाण्याचे संचालन शेवटी पांडुरंगाच्या कृपेनेच होते, असा आध्यात्मिक संदेश ते देतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १२
निंदक हा घाणा म्हणावा तो जरी ।
विवाहा भितरी फिरे कैसा ।। १ ।।
ब्राह्मण पुरोहित आणिक ते जोशी ।
भरा आधी घाणा म्हणती सर्वांशी ।। २ ।।
भरल्यावाचुनी कार्यसिद्धी नाही ।
शोधुनिया पाही संतु म्हणे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज या अभंगातून जीवनातील कर्म, व्यवहार आणि जबाबदारी यांचे महत्त्व सांगतात. कोणतेही कार्य पूर्णत्वास नेण्यासाठी योग्य तयारी, प्रयत्न आणि आवश्यक साधनांची पूर्तता असणे गरजेचे आहे, असा संदेश ते देतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १३
निंदक हा घाणा म्हणावा तो जरी ।
शुभ कार्याआधि भरतात ।। १ ।।
श्रीकृष्णाचे लग्नी भरियला घाणा ।
म्हणवेना कोणा निंदक तो ।। २ ।।
संतु म्हणे म्या तो घाणा भरियला ।
सिद्धीस तो नेला पांडुरंगे ।। ३ ।।
भावार्थ: या अभंगातून संताजी महाराज शुभ कार्याच्या प्रारंभी केले जाणारे मंगलकार्य आणि त्यामागील श्रद्धा स्पष्ट करतात. पांडुरंगाच्या कृपेने सुरू केलेले कार्य योग्य प्रकारे पूर्णत्वास जाते, असा संताजी महाराजांचा दृढ विश्वास आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १४
आणिक तो घाणा कोणता सादर ।
सोऽहं ब्रह्मध्वनी अनाहत गजर ।। १ ।।
ब्रह्मांड शिखरी ठोक वाजे ।
दशनाथ होती सर्वांचे ब्रह्मांडी ।। २ ।।
संतु म्हणे हा तो देवा घराचा घाणा ।
सद्गुरुवांचोनी कळेनाच कोणा ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज या अभंगातून अंतर्मनातील आध्यात्मिक साधना आणि ‘सोऽहं’ ब्रह्मज्ञानाचा अनुभव सांगतात. सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाशिवाय या सूक्ष्म आध्यात्मिक अनुभवाचे खरे स्वरूप समजणे कठीण आहे, असा संदेश ते देतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १५
घाण्याचा करकरा पुसलासी मज ।
तरी तुकयाचा गुज सांगू आता ।। १ ।।
दशनाद होती सर्वांचे ब्रह्मांडी ।
तुझे काय पिंडी वाजताती ।। २ ।।
संतु म्हणे घाण्याचा करकरा ।
दशनादाचा तो खरा जगा माजी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज घाण्याच्या करकर आवाजाचे रूपक वापरून अंतर्मनातील आध्यात्मिक नादाचा अर्थ स्पष्ट करतात. बाह्य जगातील आवाजापेक्षा शरीरातील आणि विश्वातील सूक्ष्म नादाचा अनुभव महत्त्वाचा असून, त्यामागील गूढ अर्थ जाणणे ही आध्यात्मिक साधनेची वाट आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १६
आशा, मनशा, तृषा, माया पाचरी चारी आणून ।
दुर्गतीचा खील त्यामधी दिला ठोकून ।। १ ।।
त्याच्या योगे चारी पाचरी आल्या आवळून ।
सरकायासी जागा नाही मुळापासून ।। २ ।।
संतु म्हणे ह्या घाण्याच्या पाचरी ।
जग भुलव्या नारी खऱ्याच ह्या ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की आशा, इच्छा, तृष्णा आणि माया या माणसाला संसाराच्या बंधनात घट्ट अडकवतात. या मोहातून मुक्त होण्यासाठी विवेक, आत्मचिंतन आणि भक्तीचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १७
भुलविले ह्यांनी भस्मासुर दैत्याशी ।
आणिक नारदाशी त्याच रीती ।। १ ।।
ब्रह्मदेवा आणि विश्वामित्राशी ।
तसेच भुलविले इंद्रा आणि चंद्राशी ।। २ ।।
संतु म्हणे अशा ह्या घाण्याच्या पाचरी ।
काढाव्या वेगशी देहातुनी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की माया, मोह आणि तृष्णा यांपासून मोठमोठे ज्ञानी व सामर्थ्यवानही भ्रमित झाले आहेत. त्यामुळे या मोहबंधनातून मुक्त होण्यासाठी आत्मचिंतन, विवेक आणि भक्तीचा आधार घ्यावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १८
हरिश्चंद्र राजाने पाचरी ओळखिल्या ।
हाकलुनि दिल्या घरातुनी ।। १ ।।
अशा ह्या पाचरी ओळखिल्या कोणी ।
गोरोबांनी आणि तुकारामजिनी ।। २ ।।
संतु म्हणे माझ्या घाण्याच्या पाचरी ।
सद्गुरुवांचोनी ओळखिना कोणी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की माया, मोह आणि आसक्तीचे बंधन ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. संत गोरोबा आणि तुकाराम महाराजांसारख्या संतांनी या बंधनांचे स्वरूप ओळखले; मात्र सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाशिवाय त्यांची खरी ओळख होणे कठीण आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक १९
पाचरीनी प्रताप दाखविला शंकरा ।
भुलवोनी गेला भिल्लीनीशी ।। १ ।।
विश्वामित्रासी रंभेने कुञा बनविला ।
मागे मागे नेला घराप्रती ।। २ ।।
संतु म्हणे अशा घाण्याच्या पाचरी ।
दाखविल्या चारी सद्गुरुजिनी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की माया आणि मोहाच्या प्रभावापासून मोठमोठे ज्ञानी व सामर्थ्यवानही सुटू शकले नाहीत. सद्गुरूच्या मार्गदर्शनामुळेच या मोहबंधनांची ओळख होते आणि त्यापासून मुक्त होण्याचा योग्य मार्ग समजतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २०
सद्गुरुवाचोनी दाखविना कोणी ।
संसार मोहनी पडली असे ।। १ ।।
संसार करुनि पाचरी ओळखिल्या ।
उद्धरुनि नेल्या तुकोबाने ।। २ ।।
संतु म्हणे माझ्या सद्गुरुच्या कृपेने ।
पाचरी बसविल्या घाण्यामाजी ।। ३ ।।
संताजी महाराज सांगतात की संसारातील माया-मोहाची बंधने ओळखण्यासाठी सद्गुरूचे मार्गदर्शन आवश्यक आहे. संत तुकाराम महाराजांच्या कृपेने आणि सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाने या बंधनांची जाणीव होऊन त्यातून मुक्तीचा मार्ग प्राप्त होतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २१
मनोभक्तीची करुनी लाट ।
गुरुकृपेचा बसविला कठ ।। १ ।।
आगांवरी घेऊनि नेट ।
दाखवि । दाखवि वैकुंठीची वाट ।। २ ।।
अशी ही संतु तेल्याची लाट ।
कळिकाळाची फाट ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मनात दृढ भक्ती आणि गुरुकृपा असेल, तर जीवनातील संकटांवर मात करून परमेश्वराच्या मार्गावर पुढे जाता येते. सद्गुरूच्या कृपेने वैकुंठाची, म्हणजेच आध्यात्मिक मुक्तीची वाट सापडते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २२
लाट उचलली जगामधी कोणी ।
मार्कंडेय ऋषींनी आणि विदुरानी ।। १ ।।
वाल्मिकीनी आणि शबरीनी ।
अर्जुनानी आणिक सुदामानी ।। २ ।।
लाट उचलली भक्तीची ।
संतु तेल्याचे मुक्तीची ।। ३ ।।
भावार्थ: या अभंगातून संताजी महाराज भक्तीच्या सामर्थ्याचे महत्त्व सांगतात. विविध भक्तांनी भक्तीच्या मार्गाने आध्यात्मिक उन्नती साधली; त्याचप्रमाणे संताजी महाराजही भक्तीच्या माध्यमातून मुक्तीचा मार्ग स्वीकारतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २३
संतु तेलियाचे घाण्याची ती लाट ।
उचलितो कोण देऊनिया नेट ।। १ ।।
नेट तो दिधला लंकेचे रावणे ।
उचलेना तेणे कदापिही ।। २ ।।
संतु म्हणे माझे घाण्याची ती लाट ।
सुदामा उचली तेव्हांच ती ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांनी घाण्याच्या रूपकातून भक्तीचे सामर्थ्य स्पष्ट केले आहे. अहंकार व सामर्थ्यापेक्षा निर्मळ भक्ती श्रेष्ठ असून, खऱ्या भक्तीभावानेच परमेश्वराची कृपा आणि आध्यात्मिक उन्नती प्राप्त होते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २४
सुदामाशी शक्ती काहीच नव्हती ।
रावणाशी होती पुष्कळच ती ।। १ ।।
रावणा उचलेना सुदामा उचली ।
मती गुंग झाली रावणाची ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे सद्गुरुवाचोनी ।
लाट ही उचलेना कदाकाळी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की भौतिक शक्तीपेक्षा भक्ती आणि सद्गुरूची कृपा अधिक सामर्थ्यवान असते. रावणासारखा सामर्थ्यवानही अपयशी ठरला, तर सुदामासारख्या भक्ताने भक्तीच्या बळावर यश मिळवले.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २५
लाट माझी माता, लाट माझा पिता ।
लाटीविना कांता विद्रुपची ।। १ ।।
लाटीहीने मजला दिधली ती लाट ।
चुकविली वाट जन्ममरणाची ।। २ ।।
संतु म्हणे उचला घाण्याची ती लाट ।
व्यर्थची खटपट करू नका ।। ३ ।।
भावार्थ:संताजी महाराजांसाठी भक्ती हीच माता-पिता आणि जीवनाचा खरा आधार आहे. भक्तीच्या बळावर जन्म-मरणाच्या चक्रातून मुक्तीचा मार्ग मिळतो; म्हणून व्यर्थ संसारिक खटपट न करता भक्तीचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २६
मन मोहाची करुनि खुटी ।
लाटीस ठोकली बळकटी ।। १ ।।
फिरे गरगरा लाटी भोवताली ।
ध्यान जाईना लाटीवरी ।। २ ।।
संतु म्हणे माझ्या घाण्याची ती खुटी ।
पहा उठाउठी अगोदर ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मनातील मोहाची खुटी दृढ करून भक्तीच्या साधनेत मन एकाग्र करावे. मन स्थिर व भक्तीमध्ये रमले की संसाराच्या मोहापासून दूर जाऊन आत्मचिंतनाचा मार्ग सापडतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २७
खुटीने प्रताप कोणास दाखविला ।
दशरथ राजाला आणि नारदाला ।। १ ।।
दशरथाचा अंत खुंटीनेच केला ।
नारद तो झाला नारदीच ।। २ ।।
संतु म्हणे अशीहि खुंटी ती मोलाची ।
विश्वाच्या तोलाची एकटीच ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मोह-मायेची ही खुंटी अत्यंत सामर्थ्यवान असून तिच्या प्रभावापासून मोठे राजे आणि ऋषीही सुटले नाहीत. त्यामुळे या मोहबंधनाची जाणीव ठेवून भक्ती व विवेकाच्या मार्गाने त्यातून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २८
खुंटीने खुंटले घाणे ते घ्यायाचे ।
मनी नाही आले अगोदर ।। १ ।।
आता तरी सावध व्हारे लवकरी ।
खुंटीविना घाणा घ्यावयाशी ।। २ ।।
संतु म्हणे माझे घाणे ते राहू द्या ।
खुंटिशी पाहू द्या अगोदर ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मोह-मायेच्या बंधनात अडकण्यापूर्वीच त्याचे स्वरूप ओळखून सावध झाले पाहिजे. जीवनाचा खरा मार्ग समजून घेऊन भक्ती, विवेक आणि सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाने या बंधनातून मुक्त व्हावे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक २९
खुंटीने प्रताप कैकयीस दाखविला ।
वनवासास राम गेला, गादी दिली भरताला ।। १ ।।
भरताने त्याग केला, पादुकांस मान दिला ।
दुःख ते होतसे कैकयीच्या जिवाला ।। २ ।।
संतु म्हणे माझ्या घाण्याची ही खुंटी ।
केली तुटातुटी मायलेका ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मोह-मायेच्या प्रभावामुळे नात्यांमध्येही दुःख आणि दुरावा निर्माण होतो. कैकयीच्या मोहामुळे रामाला वनवास मिळाला; म्हणून मोहाची खुंटी तोडून विवेक आणि भक्तीचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३०
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मोह-मायेच्या बंधनाला बळी पडल्यास जीवनाची हानी होते. या मोहाच्या मिठीतून मुक्त होण्यासाठी सद्गुरूची कृपा आणि योग्य मार्गदर्शन आवश्यक आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३१
मन झोंपेची करुनी शेंडी ।
लाठीच्या ठोकुनी तोंडी ।। १ ।।
काळ मोडून टाकिल मुंडी ।
कितीही आल्या झुंडीच्या झुंडी ।। २ ।।
सोडविना कोणी सद्गुरुवांचोनी ।
पहा तपासुनी संतु म्हणे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मनावर संयम ठेवून सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाने काळ, संकटे आणि मोह यांवर मात करता येते. सद्गुरूच्या कृपेशिवाय संसारबंधनातून मुक्त होणे कठीण आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३२
शेंडीच्या नादाने किती ते फसले ।
फसले अवघे जन त्रैलोकींचे ।। १ ।।
तुका वाणी याने शेंडीशी बांधले ।
कधी नाही भ्याले रात्रंदिन ।। २ ।।
संतु म्हणे ऐसी शेंडी ती बांधावी ।
जोड ती करावी विठ्ठलाची ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की बाह्य दिखाव्याच्या मोहात अनेकजण अडकतात; परंतु खरा भक्तीमार्ग अंतःकरणाशी जोडलेला असतो. मनाची शेंडी विठ्ठलाच्या चरणी जोडून अखंड भक्ती व नामस्मरण करावे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३३
आणिक ते शेंडी उभी हो कोणाची ।
नारद मुनीची असेच कीं ।। १ ।।
जेव्हा कोठे कांही कळहि मिळेना ।
तेव्हां ती कडाडे आपोआप ।। २ ।।
संतु म्हणे अशी शेंडी ज्याची आहे ।
शरण त्यांनी जावे सद्गुरूसी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की संकटाच्या वेळी मनुष्याला योग्य मार्गदर्शनाची गरज असते. अशा प्रसंगी सद्गुरूच्या चरणी शरण जाऊन त्यांच्या मार्गदर्शनाने भक्ती व आत्मज्ञानाचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३४
आणिक शेंडीने फसविले कोणा ।
रावणाच्या भावा कुंभकर्णा ।। १ ।।
कुंभकर्णाशी होती झोप फार ।
तेणे तो आहार फार करी ।। २ ।।
संतु म्हणे शेंडी नसावी बा अशी ।
कुळक्षय लाशी आपोआप ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की आळस, निद्रा आणि अतिरेक यांमुळे मनुष्याचे जीवन अधोगतीकडे जाते. त्यामुळे अशा दोषांपासून दूर राहून सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाने संयम, जागरूकता आणि भक्तीचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३५
झोपेत असतांना दिले दान ।
राजा हरिश्चंद्राने साडेतीन भार ।। १ ।।
भार सुवर्ण होईना ते पुरे ।
पुरे सर्व देऊन घेतले स्वतःस विकून ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे हो म्हणेही झोप ।
हिचा सर्वांनी करा करा कोप ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज राजा हरिश्चंद्राच्या उदाहरणातून झोप, अज्ञान आणि मोह यांपासून सावध राहण्याचा संदेश देतात. मनुष्याने जागरूक राहून सत्य, विवेक आणि भक्तीचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३६
मनोसुविचारी करुनी कातर ।
शेंडीस टांगली वर हो शेंडीस टांगली वर ।। १ ।।
लाटीचा आधार तिला फार हो लाटी ।
फिरे गरगरा जोराने हो फिरे गरागरा ।। २ ।।
मन पवन चाले तोऱ्याने हो मन पवन चाले ।
संतु म्हणे हो म्हणे ही कातर हो ।
धरावी ध्यानी ध्यानी सर्वांनी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की विवेकपूर्ण विचार करून मनाला भक्तीच्या साधनेत स्थिर करावे. मन आणि प्राण यांना संयमित करून ध्यानात एकाग्रता साधावी, असा संदेश ते देतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३७
कातरीने कातरला दुष्टांचा तो गळा ।
सावत्याचा मळा सांभाळला ।। १ ।।
कातरीने कातरला रावणाचा मळा ।
लंकेचा डोंबाळा तिने केला ।। २ ।।
संतु म्हणे कातर आणिल जो ध्यानी ।
आवडेल तो प्राणी सर्व जगा ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की विवेकाची कातरी वापरून मनातील दुर्गुण, अहंकार आणि मोह दूर करावेत. अशा प्रकारे मन शुद्ध करून भक्ती व सद्गुणांचा मार्ग स्वीकारणारा मनुष्य सर्वांना प्रिय होतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३८
कातरीने कातरला दुःशासन कौरव ।
आणिक भस्मासुर भस्म केला ।। १ ।।
आणिक कातर चालली ती कशी ।
अहि-महि लंकेशीं बळी दिले ।। २ ।।
संतु म्हणे कातर ज्याचे देही आहे ।
त्याची चक्रपाणी वाट पाहे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की विवेकाची कातरी मनातील दुष्ट प्रवृत्ती, अहंकार आणि मोह यांचा नाश करते. ज्याच्या अंतःकरणात विवेक व भक्ती आहे, त्याच्यावर चक्रपाणी म्हणजेच भगवान पांडुरंगाची कृपा सदैव राहते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ३९
कातरीने धरियले पांची पांडवांसी ।
सोडुनिया दिले लाक्षागृहीं ।। १ ।।
आणिक शत्रुघ्न भरत धरियला ।
सोडुनियां दिला अश्वमेधीं ।। २ ।।
संतु म्हणे कातर ज्यांनी ओळखिली ।
मोडोनिया गेली आपोआप ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मोह-मायेची कातरी ओळखल्यावर तिचे बंधन आपोआप तुटते. विवेक, भक्ती आणि आत्मज्ञानाच्या साहाय्याने या संसारबंधनातून मुक्त होता येते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४०
कातर मोडली कोणाचिये हाते ।
तारामती आणि हरिश्चंद्र मते ।। १ ।।
तशीच कातर कोणी ते मोडली ।
अनुसया आणि सती सावित्रीनी ।। २ ।।
संतु म्हणे माझे घाण्याची कातर ।
फिरे निरंतर सर्वा देहीं ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की विवेक आणि भक्तीच्या सामर्थ्याने मोह-मायेची बंधने तोडता येतात. ही विवेकाची कातर प्रत्येकाच्या अंतःकरणात सतत कार्यरत असून, तिची जाणीव करून घेणे आवश्यक आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४१
मनशांतीची करुनी शिळ ।
तिजवर बसले माझे कुळ ।। १ ।।
तीच जन्ममरणाचे मूळ ।
असे माझे सांगणे समूळ ।। २ ।।
संतु म्हणे ही शिळ जेथे आहे ।
तेथे यमपाश उभा राहे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मनातील आसक्ती व अज्ञान हे जन्म-मरणाच्या बंधनाचे मूळ आहे. या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी मन शांत करून भक्ती, विवेक आणि आत्मज्ञानाचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४२
असा यमपाश लागला कोणासी ।
लागतो सर्वांशी शेवटी तो ।। १ ।।
आणिक कोणाशी लागला तो पाश ।
मार्कंड ऋषी आणि सत्यवानाशी ।। २ ।।
संतु म्हणे धरा शांती तुम्ही देहीं ।
नरकाचे डोही जाऊ नका ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की मृत्यूचे बंधन शेवटी प्रत्येक जीवाला येते; म्हणून जीवनात शांती, संयम आणि भक्तीचा आधार घ्यावा. सत्कर्म व सद्विचारांनी जीवन जगून अधोगतीपासून स्वतःचे रक्षण करावे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४३
मार्कंड ऋषींचे गळी पडता पाश ।
केला तेणे ध्यास शंकराचा ।। १ ।।
सत्यवाना गळी पडतांच पाश ।
केला त्याचा नाश सावित्रीने ।। २ ।।
संतु म्हणे माझ्या घाण्याची ती शिळ ।
देते तिळगुळ यमा हाती ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की संकट किंवा मृत्यूचे बंधन आले तरी दृढ भक्ती आणि श्रद्धेमुळे त्यावर मात करता येते. भगवंताचे स्मरण व भक्ती हेच जीवनातील संकटांपासून मुक्त होण्याचे खरे साधन आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४४
क्षमा शांती जया नराचिये देहीं ।
दुष्ट तया कांही करीत नाही ।। १ ।।
जरी ही कोणाशी राग फार आला ।
तरी तू धरि रे शांती फार ।। २ ।।
संतु म्हणे शांती ज्यांनी सोडियली ।
तेथे उडी आली यमाजाची ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की ज्याच्या अंतःकरणात क्षमा आणि शांती असते, त्याला दुष्ट प्रवृत्तीही सहज बाधू शकत नाही. रागाच्या प्रसंगीही शांत राहावे; कारण शांतीचा त्याग केल्याने जीवनात दुःख व अधोगती निर्माण होते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४५
आशीच ही शिळा होते कोठे कोठे ।
अहिल्या आणि गोरोबाचे येथे ।। १ ।।
आणिक कंसाचे दारी होती शिळा ।
आपटि तिजवरी कृष्णाजिचे कुळा ।। २ ।।
संतु म्हणे तुम्ही ध्यानी धरा शिळा ।
उद्धाराया कुळा आपुलिया ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की शिळेचे रूपक घेऊन भक्ती, श्रद्धा आणि सद्गुणांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. मनात भक्तीचा भाव ठेवून भगवंताचे चिंतन केल्यास स्वतःचा तसेच आपल्या कुळाचा उद्धार होतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४६
सुबुद्धीची वढ घेऊन ।
विवेक कातरीस बांधून ।। १ ।।
मन पावन ओढी जोराने ।
मग तो घाणा चाले मौजेने ।। २ ।।
संतु म्हणे माझ्या घाण्याची वढ ।
करा वढावढ जन्मवरी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की सुबुद्धी, विवेक आणि शुद्ध मन यांच्या साहाय्याने जीवनाचा मार्ग योग्य दिशेने चालतो. जन्मभर भक्ती, विवेक आणि सद्विचारांची साधना करत राहावे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४७
अशीच ती ओढ कोठे ती ओढली ।
देवा आणि दैत्यांनी मिळोनियां ।। १ ।।
मंथन ते केले सप्त समुद्राचे ।
हाता काय आले काळकूट ।। २ ।।
संतु म्हणे ओढ फार ओढू नये ।
तुटेल ती पाहे सहजची ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज समुद्रमंथनाचे उदाहरण देऊन अतिरेक टाळण्याचा संदेश देतात. कोणतेही कार्य अति ताणून किंवा अति आग्रहाने करू नये; संयम, विवेक आणि योग्य प्रयत्नानेच कार्य साध्य होते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४८
आणिक ती ओढ पाहिली कोठे होती ।
कृष्णाच्या गोकुळी गोपी हाती ।। १ ।।
घुसळण करी देवकी ती माता ।
लोणी खात होता जगदात्मा ।। २ ।।
संतु म्हणे माझ्या घाण्याची ती वाढ ।
जन्माची जोड हेची माझी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज कृष्णाच्या बाललीलांचे उदाहरण देऊन भक्ती आणि प्रेमाचे महत्त्व सांगतात. भगवंताशी असलेली भक्तीची जोड हीच जीवनाची खरी संपत्ती असून, ती जन्मभर टिकवावी.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ४९
मारुतीस वढ दिली रामचंद्राने ।
तशीच कृष्णाजीने दिली अर्जुनास ।। १ ।।
कर्णानेही दिली सारथी शल्यास ।
आणिक ती दिली धर्माने कौरवांस ।। २ ।।
संतु म्हणे ही वढ जो जाणील ।
तोच कुळा उद्धरुनी स्वर्गी नेईल ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की योग्य मार्गदर्शन, सामर्थ्य आणि भक्तीची साथ जीवनाला योग्य दिशा देते. या ‘वढी’चे म्हणजेच साधनेचे महत्त्व जो जाणतो, तो स्वतःचा तसेच आपल्या कुळाचा उद्धार करू शकतो.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५०
अंगदानी वढ दिली रावणाशी ।
ऐकेना कोणाशी कदाकाळी ।। १ ।।
मागुनी तो आला मारुती हा बळी ।
लंका मग जाळी दशकंठाची ।। २ ।।
संतु म्हणे वढ आहे अवघड ।
हिशी काढा तोड कांही तरी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की अहंकार आणि हट्टामुळे माणूस योग्य सल्ला स्वीकारत नाही व अधोगतीकडे जातो. म्हणून विवेक आणि सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाने या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग शोधावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५१
संसाराचे धरून जोखड ।
जिजाबाई ह्याच्यासाठी रडे ।। १ ।।
तुकाराच्या नावें फोडी खडे ।
विठ्याशी बोटे मोडी कडकडे ।। २ ।।
संतु म्हणे हे जोखड वाईट ।
याचा येवो विट सर्वांलागी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की संसाराच्या मोहाचे जोखड माणसाला दुःख आणि अस्वस्थतेत अडकवते. त्यामुळे या मोहाचा त्याग करून विठ्ठलभक्ती, वैराग्य आणि सद्विचारांचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५२
नको नको जोखड म्हणे तुकावाणी ।
जिजाबाई राणी हानी मारी ।। १ ।।
म्हणे कैसे तुला लागले हे वेड ।
संसारात जोड करि कांही ।। २ ।।
संतु म्हणे असे आहे हे जोखड ।
करा कांही जोड देवाजाची ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की संसाराचे जोखड मनुष्याला मोह आणि चिंता यांत अडकवते. म्हणून संसारात राहूनही आसक्ती कमी करून देवाशी नाते दृढ करावे आणि भक्तीचा आधार घ्यावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५३
प्रपंचाचे घेऊनि जोखड ।
युवतीच्या करि पुढे पुढे ।। १ ।।
देवाची करिना कधी जोड ।
हीव भरी झालासी बिनतोड ।। २ ।।
संतुबा म्हणे हे जोखड ।
ह्यांस पाहतां संत रडे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की प्रपंचाच्या मोहात अडकून देवाशी असलेले नाते विसरू नये. संसारात राहूनही ईश्वरभक्ती आणि सद्विचारांची जोड ठेवावी; अन्यथा मोहाचे बंधन मनुष्याला दुःखाच्या मार्गावर नेते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५४
नको ते जोखड म्हणे गोरा कुंभार ।
रोहिदास चांभार तेचि म्हणे ।। १ ।।
नरहरी सोनार चोखा मेळा म्हणे ।
आमुचीही मने बिघडविली ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे घाण्याचे जोखड ।
आहे फार जड जगामाजी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सांगतात की संसाराचे जोखड अत्यंत जड असून ते मनुष्याला मोह-मायेत अडकवते. त्यामुळे प्रपंचात राहूनही मन देवभक्तीशी जोडावे आणि संसाराच्या आसक्तीतून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५५
जोखडानी फसविले नारद मुनींसी ।
आणिक वाल्मीकासी फसविले ।। १ ।।
फसविले आणिक कैकयी मातेशी ।
मंथरा दासीसी त्याच वेळी ।। २ ।।
संतु म्हणे तुम्ही फसू नका यांस ।
सद्गुरूची कास धरा वेगी ।। ३ ।।
भावार्थ: संसाराच्या मोह-मायेच्या जोखडामुळे नारद, वाल्मीकी आणि कैकयी यांसारखेही व्यक्ती प्रभावित झाले, असे संताजी महाराज सांगतात. म्हणून या मोहात न फसता सद्गुरूची कास धरून भक्ती व विवेकाचा मार्ग स्वीकारावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५६
मन मत्सराचा धरुनी हात ।
बसविला विवेक कातरीचे आंत ।। १ ।।
तरी आकळेना बहुत याची मात ।
पाडली तीन भोके मस्तकांत ।। २ ।।
संतु म्हणे हा मोठा बोका ।
मस्तकी बाहुली ठोक ।। ३ ।।
भावार्थ: मनातील मत्सर आणि अज्ञानामुळे विवेक झाकोळला जातो, त्यामुळे सत्याचे आकलन होत नाही. संताजी महाराजांनी या दोषांपासून सावध राहून विवेक, सद्गुरूचे मार्गदर्शन आणि भक्तीचा आधार घ्यावा, असा संदेश दिला आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५७
मत्सर धरियला जगामध्ये कोणी ।
सत्यभामा रुक्मिणी ।। १ ।।
भांडण ते केले कृष्ण या देवासी ।
फुल पारिजातक मिळवावयासी ।। २ ।।
संतु म्हणे हा मत्सर ।
जगामध्ये महा चोर जगामध्ये ।। ३ ।।
भावार्थ: मत्सरामुळे मनुष्याच्या मनात असूया निर्माण होऊन नात्यांमध्ये कलह निर्माण होतो, यासाठी सत्यभामा व रुक्मिणीचे उदाहरण दिले आहे. संताजी महाराज म्हणतात की मत्सर हा मनुष्याच्या सद्गुणांची चोरी करणारा मोठा चोर आहे; म्हणून मत्सराचा त्याग करून प्रेम, समाधान आणि भक्ती अंगीकारावी.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५८
आणिक मत्सर धरियला कोणी ।
सुमित्रा आणि कैकेयीने ।। १ ।।
भांडण ते केले राजा दशरथांशी ।
गादी भरताशी मिळवावया ।। २ ।।
संतु म्हणे हा मत्सर ।
तुकोबाचे घरचा केर ।। ३ ।।
भावार्थ: मत्सरामुळे मनुष्याच्या मनात स्वार्थ व असूया निर्माण होऊन आप्तेष्टांमध्येही भांडण होते, यासाठी कैकेयीचे उदाहरण दिले आहे.
संताजी महाराज म्हणतात की मत्सर हा मनातील केरासारखा असून तो दूर करून प्रेम, समाधान आणि भक्तीचा मार्ग धरावा.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ५९
आणिक तो हात पाहिला कोठे ।
सुलोचना अंगणी पडियला ।। १ ।।
हातानी त्या लिहिला सकळ समाचार ।
उडविला जो कहर लंकेवरी ।। २ ।।
संतु म्हणे असा हात तो हुशार ।
केला जार जार सुमित्राने ।। ३ ।।
भावार्थ: सुलोचनाच्या अंगणी पडलेल्या हाताने लंकेतील घडलेल्या सर्व घटनांचा समाचार सांगितला, असे या अभंगातून वर्णन केले आहे. संताजी महाराज म्हणतात की मत्सर व अहंकारामुळे निर्माण होणारे परिणाम विनाशकारी असतात; म्हणून विवेकाने वागावे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६०
आणिक तो हात पाहिला कोठे ।
गोरोबाचे येथे मंदिरात ।। १ ।।
गोरोबाने हात तोडुनी घेतले ।
पुन्हां मग दिले विठ्ठलाने ।। २ ।।
संतु म्हणे असा आहे हो हा हात ।
त्याची गेली मात त्रैलोक्यांत ।। ३ ।।
भावार्थ: गोरोबा कुंभारांनी विठ्ठलभक्तीत तल्लीन होऊन आपले हात तोडले, पण विठ्ठलाने प्रसन्न होऊन ते पुन्हा दिले, अशी भक्तीची महती या अभंगातून सांगितली आहे. दृढ भक्ती आणि भगवंतावरील श्रद्धेने अशक्य गोष्टही शक्य होते, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६१
औट हाताचे बाहुले करून ।
घाण्याभोवती फिरे पाहून ।। १ ।।
प्रपंचाचे जोखड शिरी घेऊन ।
चाले मन पवन आनंदाचे ।। २ ।।
संतु म्हणे हे बाहुले ।
जन्मवरी करी हुलहुल ।। ३ ।।
भावार्थ: मनुष्य प्रपंचाच्या जोखडात अडकून संसाररूपी घाण्याभोवती सतत फिरत राहतो, हे बाहुल्याच्या रूपकातून संताजी महाराज सांगतात. जन्मभर अशी धावपळ न करता प्रपंचाच्या मोहातून मुक्त होऊन देवभक्ती व सद्गुरूच्या मार्गाचा आधार घ्यावा, असा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६२
अशी ही बाहुली नाचवी पांडुरंग ।
जगांत जन्मासी घालुनियां ।। १ ।।
केव्हा केव्हा म्हणे जन्माशी येतांच ।
आखेर बैमानी झालेच ते ।। २ ।।
संतु म्हणे माझा विठ्ठल तूं सखा ।
आम्हां जन्मासी घालू नका ।। ३ ।।
भावार्थ: पांडुरंग आपल्या मायेच्या बाहुलीप्रमाणे जीवाला जन्म-मरणाच्या संसारात नाचवत असतो, असे संताजी महाराज सांगतात. हे विठ्ठला, तूच आमचा सखा आहेस; आम्हाला पुन्हा पुन्हा जन्माच्या फेऱ्यात अडकवू नकोस, अशी संताजी महाराजांची भगवंताकडे आर्त प्रार्थना आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६३
जन्मोनियां इहलोकी काय केले ।
पुष्कळच ते धन मिळविले ।। १ ।।
आणिक मिळविले वतनवाडीशी ।
रांडा आणि पोरां अवघ्यांशी ।। २ ।।
संतु म्हणी तुम्ही मागे ते सरावे ।
मरावे परी कीर्तीरूपे उरावे ।। ३ ।।
भावार्थ: मनुष्य जन्माला येऊन धन, संपत्ती, वतनवाडी आणि संसार मिळवतो; परंतु हे सर्व मृत्यूनंतर मागेच राहते. म्हणून केवळ संपत्ती न कमावता सत्कर्म करून अशी कीर्ती मिळवावी की मृत्यूनंतरही आपले नाव चांगल्या कार्यासाठी स्मरणात राहावे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६४
तुझिया सांगाती येते कांही कांही ।
कोणी येत नाही बाप आणि माई ।। १ ।।
सोयरा न येतो, बंधूही येईना ।
येईना रांडा पोरे अंतकाळी ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे उरलिया वेळी ।
आठवा वनमाळी रात्रंदिन ।। ३ ।।
भावार्थ: मृत्यूच्या वेळी धन, नातेवाईक, आई-वडील, बंधू किंवा पत्नी-मुले यांपैकी कोणीही आपल्या सोबत येत नाही. म्हणून जीवनातील शेवटच्या क्षणाची वाट न पाहता, रात्रंदिवस भगवान विठ्ठलाचे स्मरण करावे, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६५
संसाराकरितां जन्म वाया गेला ।
काळ न्याया आला अचित ।। १ ।।
सोडी सोडी यमा मज क्षणभरी ।
घरातील ठेवा दाखवूं दे ।। २ ।।
संतु म्हणे यम कसा तो सोडील ।
नाडील अवघ्यांसी सावध व्हारे ।। ३ ।।
भावार्थ: संसाराच्या मोहात गुंतून मनुष्य आपले आयुष्य वाया घालवतो; पण मृत्यूचा काळ अचानक येतो आणि त्यावेळी धन-संपत्ती दाखवूनही यमापासून सुटका होत नाही. म्हणून संसारात अडकून न राहता जीवनाचे सार्थक भक्ती, सत्कर्म आणि भगवंताच्या स्मरणाने करावे, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६६
सावध व्हारे माझ्या जातीच्या तेल्यानो ।
अवघ्या जनांनो सावध व्हारे ।। १ ।।
काळाचिये उडी पडेल बा जेव्हां ।
सोडविना तेव्हां मायबाप ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे सावध कोण झाला ।
देहासहित गेला तुकावाणी ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज सर्वांना सावध करीत सांगतात की मृत्यूचा काळ कधीही अचानक येऊ शकतो; त्या वेळी आई-वडील, नातेवाईक किंवा कोणीही आपली सुटका करू शकत नाही. म्हणून जीवन वाया न घालवता भगवंताचे स्मरण, भक्ती आणि सत्कर्म यांचा मार्ग धरावा, असा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६७
मन पवनाचे करुनी नंदी ।
पाहुनी संसारामधी संधी ।। १ ।।
जोखड घेऊनियां खांदी ।
भ्रमाची झांपडी बांधी ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे हा नंदी ।
करितो सर्व जगाची चांदी ।। ३ ।।
भावार्थ: मन आणि वासना यांना संसाररूपी नंदी बनवून मनुष्य त्याच्या खांद्यावर प्रपंचाचे जोखड वाहत राहतो आणि भ्रमाच्या बंधनात अडकतो. संसाराच्या मोहात न अडकता विवेक, भक्ती आणि सद्गुरूच्या मार्गदर्शनाने जीवनाचा योग्य मार्ग स्वीकारावा, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६८
मन हे ओढाळ, गुरू फार आहे ।
परधन परकामिनीकडे धांवे ।। १ ।।
असेच हे मन राहिना स्थिर ।
नेहमी हुरहुर लागली असे ।। २ ।।
संतु म्हणे मन करा तुम्ही स्थिर ।
राऊळा अंगणी जाऊनियां ।। ३ ।।
भावार्थ: मन चंचल असल्यामुळे ते परधन, परस्त्री आणि विषयवासनेकडे धावत राहते; त्यामुळे मनाला कधीही स्थिरता आणि समाधान मिळत नाही. म्हणून मन स्थिर करून भगवंताच्या चरणी जावे आणि भक्तीमध्ये मन रमवावे, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ६९
मनाला तो बोध रामदासांनी केला ।
उपदेश दिला जगामाजी ।। १ ।।
चंचल हे मन धावे सैरावैरा ।
यानेच मातेरा केला देहाचा ।। २ ।।
संतु म्हणे मन लावा देवावरी ।
विठ्ठल विटेवरी उभा असे ।। ३ ।।
भावार्थ: चंचल मन विषयांच्या मागे सैरावैरा धावत राहिल्यास मनुष्याचे जीवन अस्थिर आणि दुःखी होते, असा संताजी महाराजांचा उपदेश आहे. म्हणून मनाला आवरून ते विठ्ठलाच्या चरणी लावावे; भक्ती आणि नामस्मरणातूनच मनाला खरी शांती मिळते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७०
आम्ही तो ऐकतो संतुचा उपदेश ।
आमुचा उद्देश घराकडे ।। १ ।।
हालवितो माना ऐकुनियां खुणा ।
विसरलो जाणा घरी जाता ।। २ ।।
संतु म्हणे तुम्हां सांगतो मी वेळी ।
आयत्या वेळी कांही होणे नाही ।। ३ ।।
भावार्थ: संतांचा उपदेश ऐकूनही मनुष्य संसाराच्या मोहात अडकून तो विसरतो आणि आपल्या मूळ ध्येयापासून दूर जातो. म्हणून योग्य वेळ असतानाच भक्ती, साधना आणि सद्गुरूंच्या उपदेशाचा स्वीकार करावा; शेवटच्या क्षणी पश्चात्ताप करून उपयोग होत नाही. नामस्मरणातूनच मनाला खरी शांती मिळते.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७१
पवन तो नंदी असे शंकराचा ।
आणीक बळीचा शेतकीचा ।। १ ।।
नंदीने घेतला सर्वांचा तो भार ।
कळेना तो पार कोणासही ।। २ ।।
संतु म्हणे नंदी मारील हो तुम्हां ।
दर्शनासी न जाता शंकराच्या ।। ३ ।।
भावार्थ: नंदी हा शंकराचा वाहन असून तो भार वाहण्याचे प्रतीक आहे. त्याचप्रमाणे मनुष्यही संसाराचे ओझे आपल्या खांद्यावर वाहत राहतो. परंतु केवळ संसाराचा भार वाहण्यात अर्थ नाही; शंकराचे म्हणजेच परमेश्वराचे दर्शन व भक्ती न केल्यास जीवनाचे खरे सार्थक होत नाही, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७२
घेऊनिया घाणा तेल काढियले ।
गिऱ्हाईक संत मंडळीचे आले ।। १ ।।
कसे देतां तेल सांगावे संताजी ।
तुम्ही काय घेता, घेणार तो तुका ।। २ ।।
संतु म्हणे तेल जो कोणी घेईल ।
कानी ते फुंकिल बाबाजी महाराज ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांच्या घाण्यातून निघणारे तेल म्हणजे भक्ती, ज्ञान आणि सद्गुरूंचा उपदेश यांचे प्रतीक आहे. संत मंडळी या आध्यात्मिक संपत्तीचे गिऱ्हाईक आहेत. जो कोणी हे भक्तीचे ‘तेल’ स्वीकारेल, त्याच्या जीवनात संतांचा उपदेश आणि भगवंताचे स्मरण सतत राहील, असा या अभंगाचा भाव आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७३
संतु म्हणे तेल आणीक कोण घेतो ।
तुका वाणी येतो घ्यावयास ।। १ ।।
घाला तुम्ही तेल अवघ्याच नळ्यांत ।
गळ्यांत जो आहे त्यांतही घाला ।। २ ।।
संतु म्हणे तेल घालुनी उरले ।
मोल त्याचे दिले पांडुरंगे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांच्या घाण्यातील ‘तेल’ म्हणजे भक्ती, ज्ञान आणि संतांचा उपदेश होय. तुकाराम महाराजांसारखे संत ही आध्यात्मिक संपत्ती स्वीकारतात आणि इतरांनाही तिचा लाभ मिळावा अशी भावना आहे. भक्तीचे हे अमूल्य धन सर्वांच्या जीवनात पोहोचवावे; त्याचे खरे मोल पांडुरंगच जाणतो, असा या अभंगाचा भाव आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७४
आणीक हे तेल घेतले कोणी ।
निवृत्ती ज्ञानेबांनी आणि सोपानांनी ।। १ ।।
मुक्ताबाईंनी आणि एकनाथजिनी ।
तेल हे घेतले नामदेवाजिनी ।। २ ।।
संतु म्हणे तेल कोणी जो घेईल ।
दुकाना येईल विठ्ठलाच्या ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांनी ‘तेल’ हे भक्ती, ज्ञान आणि संतांच्या उपदेशाचे प्रतीक म्हणून सांगितले आहे. अनेक संतांनी हे आध्यात्मिक धन स्वीकारून भक्तीचा मार्ग जगाला दाखविला. जो कोणी हे भक्तीचे तेल स्वीकारेल, तो विठ्ठलाच्या चरणी पोहोचेल, असा या अभंगाचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७५
आणिक ते तेल घेतले कोणी ।
गोरा कुंभारांनी, चोखा महारांनी ।। १ ।।
तसेच घेतले नरहरी सोनारांनी ।
कबीरांनी आणि रोहिदास चांभारांनी ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे घ्याहो तुम्ही तेल ।
त्याचे तुम्हां मोल देईल पांडुरंग ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराजांनी ‘तेल’ हे भक्ती, ज्ञान आणि संतांच्या उपदेशाचे प्रतीक मानले आहे. गोरा कुंभार, चोखा महार, नरहरी सोनार, कबीर आणि रोहिदास यांसारख्या संतांनी हे भक्तीचे धन स्वीकारले.
जो कोणी भक्ती आणि संतविचारांचे हे अमूल्य तेल स्वीकारेल, त्याचे खरे मोल पांडुरंगच जाणतो, असा या अभंगाचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७६
आणिक ते तेल घेतले कोणी ।
सांवता माळी यांनी आणि विदुरांनी ।। १ ।।
तसेच हे तेल घेते जनाबाई ।
मागे पुढे पाही कान्हुपात्रा ।। २ ।।
संतु तेली म्हणे तेल अवघे झाले ।
पुष्कळ ते नेले तुकोबाने ।। ३ ।।
भावार्थ: ‘तेल’ म्हणजे भक्ती, नामस्मरण आणि संतांचा उपदेश यांचे प्रतीक आहे. सांवता माळी, विदुर, जनाबाई, कान्होपात्रा आणि तुकोबांसारख्या भक्तांनी हे भक्तीधन स्वीकारले. जो भक्तीचे हे अमूल्य धन स्वीकारतो, त्याचे जीवन विठ्ठलभक्तीने समृद्ध होते, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७७
संतु म्हणे मी जे सांगितले तुम्हां ।
आपल्या कृपेने फळ दिले आम्हां ।। १ ।।
नाही तरी आम्हां कैचे ज्ञान कांही ।
मुळीच ते नाही पाठांतर ।। २ ।।
संतु म्हणे कांही सांगितले नाही ।
पांडुरंग पायी धरियले ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज विनम्रपणे सांगतात की, त्यांनी सांगितलेले ज्ञान हे स्वतःचे नसून पांडुरंगाच्या कृपेने त्यांना प्राप्त झाले आहे. आपल्याकडे विद्वत्ता किंवा पाठांतर नसले तरी पांडुरंगाच्या चरणी मन अर्पण केल्याने भक्तीचे खरे ज्ञान प्राप्त होते, असा या अभंगाचा भाव आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७८
मारवाडी मारवाडचा, गुजर गुजरातचा ।
कानडी कानड्याचा, मुसलमान तो दिल्लीचा ।। १ ।।
मराठी महाराष्ट्राचा ।
कोंकणी कोकणचा ।। २ ।।
संतु तुका या देशीचा ।
वाणी होय की तो साचा ।। ३ ।।
संतु म्हणे वाणी तुका ।
विठ्ठल चरणीं वाहू बुका ।। ४ ।।
भावार्थ: प्रत्येक व्यक्तीची ओळख त्याच्या प्रदेश, भाषा आणि संस्कृतीशी जोडलेली असते; पण संत तुकारामांची वाणी ही सर्वांसाठी सत्य आणि कल्याणकारी आहे.
संताजी महाराज तुकारामांची वाणी विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण करून तिचे पावित्र्य आणि भक्तिमय महत्त्व व्यक्त करतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ७९
देवासी अवतार, भक्तांसी संसार ।
दोहींचा विचार एकपणे ।। १ ।।
भक्तांशी सोहळे देवाचिये आंगे ।
देव त्यांच्या संगे सुख भोगी ।। २ ।।
देवे भक्तारूप दिलासे आकार ।
भक्ती त्याचा परिवार वाणिला ।। ३ ।।
एक आंगी दोन्ही झाली ही निर्माण ।
देव भक्तपण, स्वामी सेवा ।। ४ ।।
संतु म्हणे येथे नाही भिन्न भाव ।
भक्त तोचि देव, देव भक्त ।। ५ ।।
भावार्थ: देव आणि भक्त यांच्यात कोणताही भेद नाही; देव भक्तांसाठी अवतार घेतो आणि भक्ताच्या प्रेमात सहभागी होतो. भक्तीमुळे देव आणि भक्त यांचे नाते अधिक दृढ होते. जिथे खरी भक्ती असते, तिथे भक्तामध्ये देव आणि देवामध्ये भक्त असे एकरूप भाव निर्माण होतो, असा संताजी महाराजांचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ८०
दोघे सारिखे सारिखे, विश्वनाथ विठ्ठल सखे ।
एक उभा राऊळा अंगणी ।। १ ।।
एक घाना बैसे जाऊनी ।
एक जपे जपमाळ, एक वाजवितो टाळ ।। २ ।।
एका अंगी लाविले गंध ।
एका अंगी येई सुगंध ।। ३ ।।
एक वाजवितो वीणा ।
एक दाखवितो खुणा ।। ४ ।।
एक म्हणतो अभंग ।
एक म्हणे पांडुरंग ।। ५ ।।
संतु म्हणे एक जीव ।
दोहीं कुडी दिला ठाव ।। ६ ।।
भावार्थ: या अभंगातून संताजी महाराज देव आणि भक्त यांचे अतूट ऐक्य स्पष्ट करतात. देव विठ्ठल मंदिरात उभा असतो, तर भक्त त्याची सेवा, नामस्मरण आणि भजन करीत असतो. देव आणि भक्त यांचा जीव एकच असून दोघांचे नाते प्रेम, भक्ती आणि सेवेमुळे अभिन्न आहे, असा या अभंगाचा भाव आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ८१
एक कुडी वैष्णवाची ।
एक कुडी ती स्नेहाची ।। १ ।।
एका कुडी घातले शिट ।
एक कुडी दिसे तेलकट ।। २ ।।
एकी कुडी घातली माळा ।
एकीचा रंग दिसे सावळा ।। ३ ।।
संतु म्हणे कुडी टोपण ।
हिचे करूं नका जोपन ।। ४ ।।
भावार्थ: या अभंगातून बाह्य रूप, वेशभूषा आणि देहाच्या दिखाव्यापेक्षा अंतःकरणातील भक्ती व प्रेम महत्त्वाचे आहे, असा संदेश दिला आहे.
मनुष्याने केवळ बाह्य रूपावरून कोणाचेही मूल्यमापन न करता खरी भक्ती आणि सद्भावना जपावी, असे संताजी महाराज सांगतात.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ८२
आमची ती रूपे दिसतात दोन ।
परि पाहुनी मन सारखेच ।। १ ।।
नावाच्या अक्षरांची करितां ताडातोडी ।
परि तेही जोडी होय पुन्हां ।। २ ।।
संतु म्हणे ह्याचे कारण ते कांही ।
शोधुनियां पाही ग्रंथांतरी ।। ३ ।।
भावार्थ: देव आणि भक्त यांची रूपे वेगवेगळी दिसली तरी त्यांचे अंतःकरण आणि भाव एकरूप असतात, असे संताजी महाराज सांगतात. नावे व रूपे वेगळी असली तरी त्यामागील एकत्व समजून घेण्यासाठी ग्रंथांचा अभ्यास करून सत्य जाणून घ्यावे, असा या अभंगाचा संदेश आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ८३
आम्ही तो विकितो तेल सौदा दोहीं ।
तुका विकी सौदा आणिक मिरची ।। १ ।।
संतु विकी तेल लागुनी चुरशी ।
तेल सौदा अवघा झाला, संतु म्हणे ।। २ ।।
तुकयाशी खूण पटली असे ।
भक्तीचा हा सौदा विठ्ठलाशी असे ।। ३ ।।
भावार्थ: संताजी महाराज ‘तेल’ आणि तुकाराम महाराज ‘मिरची’ विकण्याच्या रूपकातून भक्ती, नामस्मरण आणि संतविचारांचा आध्यात्मिक व्यवहार सांगतात. संत आणि तुकाराम महाराजांच्या भक्तीचा भाव एकरूप झाल्याने हा ‘सौदा’ पूर्ण झाला; देवाशी भक्तीचे नाते जोडणे हाच या सौद्याचा खरा अर्थ आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ८४
धन्य धन्य संतु होशील तूं जाण ।
तुजलागी ज्ञान फार आहे ।। १ ।।
व्यर्थ तुझी निंदा करिताती लोक ।
मजलागी देख कळो आले ।। २ ।।
ज्ञानाचा सागर होशील तूं योगी ।
नेणती हे जगी मूढ जन ।। ३ ।।
तुका म्हणे बोल अंतरीचे ज्ञान ।
ऐकतां वचन गोड लागे ।। ४ ।।
भावार्थ: या अभंगात तुकाराम महाराज संताजी महाराजांच्या ज्ञान, भक्ती आणि संतत्वाची प्रशंसा करतात. अज्ञानी लोक त्यांची निंदा करीत असले तरी त्यांचे अंतःकरण ज्ञानाने समृद्ध आहे. संतांचे अंतरीचे ज्ञान आणि वचन अमृतासमान गोड असते; म्हणून त्यांच्या उपदेशाचा आदर करून त्यातून जीवनाचा मार्ग घ्यावा, असा या अभंगाचा भाव आहे.
― श्री संत संताजी जगनाडे महाराज
अभंग क्रमांक ८५
जन्म व्यर्थ जातो हा घाणा नेणता ।
काय तुज आता सांगू वर्म ।। १ ।।
किंचित तो अर्थ जरी भरे मना ।
मग त्याच्या ज्ञाना पार काय ।। २ ।।
यमाच्या घरची जाचणी चुकली ।
मूळ भेदी खोली उंच पहा ।। ३ ।।
संतु म्हणे मी तो देहींच पाहिले ।
पुढील चुकविले गर्भवास ।। ४ ।।
भावार्थ: मानवी जन्माचे खरे प्रयोजन न समजल्यास जीवन व्यर्थ जाते. संताजी महाराज सांगतात की या अभंगाचा थोडासा अर्थ जरी मनात उतरला, तरी आत्मज्ञानाचा मार्ग स्पष्ट होतो. आत्मज्ञान व भक्तीच्या साधनेने यमाच्या बंधनातून मुक्ती मिळून पुनर्जन्माच्या गर्भवासाचे दुःख टाळता येते, असा या अभंगाचा संदेश आहे.